Kriza e naftës dhe ndërhyrja shtetërore
Zhvillimet e fundit gjeopolitike kanë rritur çmimin e naftës në bursat ndërkombëtare mbi nivelin e 100 dollarëve për fuçi. Kjo situatë është reflektuar menjëherë në tregun vendas, ku çmimet e shitjes me pakicë luhaten mes 193 dhe 198 lekë për litër. Përballë kësaj dinamike, Kryeministri Edi Rama ka paralajmëruar ngritjen e një mekanizmi të ri shtetëror për kontrollin e tregut. Qëllimi i deklaruar i ekzekutivit është monitorimi i çmimeve dhe parandalimi i abuzimeve nga operatorët ekonomikë.
Praktika ekonomike dëshmon se mekanizmat e kontrollit të çmimeve ofrojnë vetëm zgjidhje afatshkurtra me kosto të larta afatgjata. Përvojat ndërkombëtare, si rasti i Hungarisë në vitin 2022, kanë treguar se çmimet tavan shkaktojnë mungesa në furnizim dhe nxisin informalitetin. Vetë Shqipëria ka provuar të njëjtën qasje me "Bordin e Transparencës", i cili dështoi në mbrojtjen reale të konsumatorit. Sipas ekspertëve, instrumente të tilla deformojnë konkurrencën e lirë dhe u garantojnë marzhe të paprekshme fitimi kompanive të mëdha.
Faktori kryesor që mban çmimet e karburanteve në nivele rekord mbetet struktura e rëndë e taksimit vendas. Aktualisht, rreth 60% e vlerës finale që paguan qytetari në pompë kalon drejtpërdrejt në buxhetin e shtetit. Kjo barrë përfshin një zinxhir detyrimesh si akciza, taksa e qarkullimit, taksa e karbonit dhe TVSH-ja prej 20%. Përtej taksave, kostot rriten artificialisht edhe nga faturimi i shërbimeve koncesionare të detyrueshme, siç janë markimi dhe skanimi.
Në krahasim me vendet e Ballkanit Perëndimor, Shqipëria aplikon regjimin më të ashpër fiskal mbi hidrokarburet. Shtete fqinje si Maqedonia e Veriut apo Kosova nuk e integrojnë taksën e qarkullimit në çmimin e litrit, duke e bërë naftën mesatarisht 30-40 lekë më të lirë. Ky disnivel godet drejtpërdrejt fuqinë blerëse të qytetarëve dhe rrit automatikisht çmimet e produkteve të shportës bazë. Zgjidhja e vërtetë sipas institucioneve financiare mbetet rishikimi i kësaj strukture fiskale, jo përsëritja e mekanizmave të kontrollit shtetëror.
